ceza hukukunda deliller ve delil yasağı

Bir ceza davasında gerçeğe ulaşmak, bazen yüzlerce sayfalık dosyanın içindeki tek bir ayrıntıya bağlıdır. Bir tanığın hatırladığı birkaç kelime, güvenlik kamerasına yansıyan kısa bir görüntü veya cep telefonunda bulunan mesaj, olayın bütün seyrini değiştirebilir. Ancak mahkemenin önüne gelen her bilgi aynı hukuki değeri taşımaz. Ceza Hukukunda Deliller ve Delil Yasağı, maddi gerçeğin araştırılması ile bireyin temel haklarının korunması arasındaki hassas dengeyi düzenleyen ilkeler üzerine kuruludur.

Suçun aydınlatılması kadar, delilin hangi yöntemle elde edildiği de önem taşır. Hukuka aykırı bir arama, baskı altında alınan ifade veya izinsiz gerçekleştirilen kayıt, yargılamanın sonucunu doğrudan etkileyebilir. Bu nedenle Ceza Hukukunda Deliller ve Delil Yasağı konusu, delillerin türlerinden ispat ilkelerine, kanuni sınırlamalardan yüksek mahkeme kararlarına kadar geniş bir hukuki çerçevede incelenmelidir.

Ceza Hukukunda Delillerin Türleri ve İspat İlkeleri

Ceza yargılamasında deliller geçmişte yaşanmış bir olayın bugüne ulaşan izleridir. Mahkeme, bu izleri bir araya getirerek suçun gerçekleşip gerçekleşmediğini ve sanığın fiille bağlantısını araştırır. Delillerin hukuki niteliği, güvenilirliği ve birbirleriyle ilişkisi, sağlıklı bir yargılamanın temelini oluşturur.

Delil Kavramı ve Hukuka Uygunluk Şartları

Delil, ceza yargılamasında maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasına katkı sağlayan ve uyuşmazlık konusu olay hakkında bilgi veren ispat aracıdır. Bir bilginin delil olarak kullanılabilmesi için olayla bağlantılı, incelenebilir ve hukuka uygun yöntemlerle elde edilmiş olması gerekir.

Örneğin bir hırsızlık soruşturmasında bulunan parmak izi, olay yerindeki kamera görüntüsü ve tanık anlatımı ayrı ayrı değerlendirilir. Bunların her biri farklı bir gerçeğe işaret edebilir. Ancak elde edilme sürecindeki hukuki eksiklikler, delilin yargılamada kullanılmasını engelleyebilir.

5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 217. maddesi, suçun hukuka uygun şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebileceğini düzenler.

Dolayısıyla delilin yalnızca ne söylediğiyle ilgilenmek yeterli olmaz. O bilginin mahkemeye hangi yoldan ulaştığı da araştırılmalıdır.

Beyan, Belge ve Belirti Delilleri

Ceza muhakemesinde deliller, özelliklerine göre farklı gruplarda incelenir. Uygulamada en sık karşılaşılan üç grup şunlardır:

  • Beyan delilleri: Tanık, mağdur, şüpheli ve sanığın olay hakkındaki açıklamalarıdır. Beyanın tutarlılığı, bilgi kaynağı ve diğer delillerle uyumu önemlidir.
  • Belge delilleri: Yazılı sözleşmeler, resmî tutanaklar, yazışmalar ve olayın aydınlatılmasına katkı sağlayabilecek kayıtlardır.
  • Belirti delilleri: Parmak izi, DNA örneği, kan lekesi ve olay yerinde bulunan fiziksel izler gibi maddi bulgulardır.

Bir tanık, gördüğü olayı samimiyetle anlatsa bile hafızası yanılabilir. Benzer şekilde fiziksel bir bulgunun olay yerinde bulunması, her zaman suçun kim tarafından işlendiğini tek başına açıklamaz.

Bu nedenle mahkeme, delillerin birbirini nasıl tamamladığını araştırır. Özellikle mahkûmiyet kararında, suçun işlendiğine ilişkin şüphenin makul ve somut gerekçelerle giderilmesi gerekir.

Dijital Deliller, Ses Kayıtları ve Bilirkişi Raporları

Günümüzde ceza dosyalarının önemli bir kısmında dijital veriler bulunuyor. WhatsApp yazışmaları, e-postalar, güvenlik kamerası görüntüleri, sosyal medya içerikleri ve telefon kayıtları pek çok soruşturmada gündeme geliyor.

Ancak dijital bir verinin ekranda görülmesi, onun kaynağının ve bütünlüğünün doğrulandığı anlamına gelmez.

Örneğin bir WhatsApp ekran görüntüsünde şu hususlar önem kazanır:

  1. Yazışmanın ilgili kişilere ait olup olmadığı.
  2. İçeriğin sonradan değiştirilip değiştirilmediği.
  3. Verinin hangi yöntemle elde edildiği.
  4. Gerekli görüldüğünde orijinal kayıtlarla doğrulanabilmesi.

Bilgisayar ve bilgisayar kütüklerinde arama ile elkoyma işlemleri, CMK’nın 134. maddesinde özel şartlara bağlanmıştır. Dijital incelemelerde adli kopyalama, veri bütünlüğü ve kayıtların korunması da önem taşır.

Bilirkişi raporları ise teknik bilgi gerektiren konuların aydınlatılmasına yardımcı olur. Rapordaki sonuçlar mahkeme tarafından dosyanın bütünü içinde değerlendirilir; hukuki karar verme yetkisi hâkime aittir.

Delil Serbestliği, Vicdani Kanaat ve Şüpheden Sanığın Yararlanması

Ceza muhakemesinde delil serbestliği ilkesi olayın hukuka uygun çeşitli ispat araçlarıyla aydınlatılmasına imkân tanır. Kanun, her suç için tek bir delil türüne bağlı kalınmasını öngörmez.

CMK’nın 217. maddesi uyarınca hâkim duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delilleri vicdani kanaatiyle değerlendirir. Bu kanaatin somut delillere, akıl yürütmeye ve denetlenebilir gerekçelere dayanması gerekir.

Burada önemli bir başka ilke devreye girer: Şüpheden sanık yararlanır.

Bir olayın nasıl gerçekleştiği konusunda giderilemeyen makul şüpheler bulunuyorsa mahkûmiyet için gereken ispat düzeyine ulaşılamamış olabilir. Ceza yargılamasında ihtimaller değerlendirilir; hüküm ise hukuken yeterli ve güvenilir deliller üzerine kurulur.

Ceza Muhakemesinde Delil Yasağı ve Hukuka Aykırı Deliller

Maddi gerçeğin araştırılması sınırsız yetki anlamına gelmez. Hukuk düzeni, delil toplama ve değerlendirme süreçlerine çeşitli sınırlar koyar. Bu sınırlar sayesinde soruşturmanın etkinliği ile kişilerin temel hakları arasında denge kurulması amaçlanır.

Delil Yasağının Anayasal ve Kanuni Dayanakları

Türk hukukunda delil yasaklarının temel dayanağı, Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 38. maddesinin altıncı fıkrasıdır.

Anayasa bu konuda açık bir hüküm içerir:

Kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulgular, delil olarak kabul edilemez.

Bu anayasal güvence, Ceza Muhakemesi Kanunu’nun çeşitli maddelerinde somutlaşır.

  • CMK 148: İfade alma ve sorguda yasak yöntemleri düzenler.
  • CMK 206: Kanuna aykırı elde edilen delilin reddini öngörür.
  • CMK 217: Suçun hukuka uygun delillerle ispat edilmesi ilkesini içerir.
  • CMK 230: Hükmün gerekçesinde delillerin değerlendirilmesine ilişkin kuralları belirler.
  • CMK 289: Hukuka aykırı delile dayanan hükmü, belirli kanun yolu incelemesi bakımından kesin hukuka aykırılık kapsamında ele alır.

Bu düzenlemeler, delil yasaklarının yargılamanın farklı aşamalarında nasıl uygulanacağını gösterir.

Delil Elde Etme ve Delil Değerlendirme Yasakları

Delil yasakları hukuki işlevleri bakımından iki temel grupta incelenebilir.

Delil elde etme yasakları, soruşturma sırasında başvurulabilecek yöntemlerin sınırlarını belirler. İşkence, tehdit, hukuka aykırı arama veya kanuni şartları oluşmadan gerçekleştirilen iletişim denetimi bu alanda değerlendirilir.

Delil değerlendirme yasakları ise belirli bilgilerin yargılamada ispat amacıyla kullanılmasını engeller.

Örneğin baskı altında alınan bir ifadenin içerdiği bilgilerin doğru olduğu iddia edilse bile CMK 148 kapsamında yasak yöntemlerle elde edilen beyanın hukuki geçerliliği ayrıca değerlendirilir.

Buradaki temel yaklaşım açıktır: Gerçeğin araştırılması hukukun çizdiği sınırlar içinde yürütülmelidir.

Arama, Elkoyma ve İletişimin Denetlenmesinde Hukuka Aykırılık

Arama ve elkoyma işlemleri, kişilerin özel hayatına ve mülkiyet hakkına doğrudan müdahale edebilir. Bu nedenle söz konusu işlemler kanunda belirlenen yetki, karar ve usul şartlarına tabidir.

CMK’nın 116 ve devamındaki maddeler adli aramayı, 127. madde elkoymayı, 135. madde ise telekomünikasyon yoluyla yapılan iletişimin denetlenmesini düzenler.

Somut olayda özellikle şu hususlar incelenir:

  • Arama veya elkoyma işleminin hukuki dayanağı.
  • Yetkili makamın kararı ya da kanunda öngörülen emir.
  • İşlemin kapsamı, zamanı ve uygulanma yöntemi.
  • Düzenlenen tutanaklar ile delillerin korunması.

Örneğin gerekli kanuni şartlar oluşmadan bir konutta arama gerçekleştirilmesi, bulunan eşyaların delil niteliğini tartışmalı hâle getirebilir.

Benzer şekilde iletişimin denetlenmesi sırasında kanuni sınırların aşılması, elde edilen kayıtların hukuka uygunluğunun incelenmesini gerektirir.

İfade Alma, Sorgu ve Müdafi Olmadan Alınan İfadeler

Şüpheli ve sanığın ifade özgürlüğü adil yargılanmanın temel güvencelerindendir. CMK’nın 148. maddesi, kişinin iradesini etkileyen yasak sorgu yöntemlerini açıkça düzenler.

İşkence, kötü davranma, ilaç verme, aldatma, cebir ve tehdit gibi yöntemlerle alınan ifadeler hukuka aykırılık oluşturur. Yasak yöntemlerle elde edilen beyanlar kişinin rızası bulunsa dahi delil olarak değerlendirilemez.

Ayrıca CMK 148/4 uyarınca müdafi hazır bulunmadan kolluk tarafından alınan ifade, şüpheli veya sanık tarafından hâkim ya da mahkeme huzurunda doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz.

Burada müdafi yardımından yararlanma hakkı ile ifade alma işleminin hukuki geçerliliği birlikte değerlendirilir. Zorunlu müdafilik şartlarının bulunduğu dosyalarda ayrıca ilgili usul güvencelerinin yerine getirilmesi gerekir.

Özel Kişilerin Elde Ettiği Ses ve Görüntü Kayıtları

Bir kişinin haberi olmadan sesinin veya görüntüsünün kaydedilmesi ceza yargılamasında sık karşılaşılan tartışmalardan biridir.

Özellikle tehdit, hakaret veya şantaj iddiasıyla sunulan gizli kayıtların hukuki durumu, kayıt yöntemine ve somut olayın şartlarına bağlıdır.

Yargıtay uygulamasında kişinin kendisine yönelen ani bir saldırı ya da suç teşkil edebilecek eylem karşısında başka türlü delil elde etme imkânının bulunmaması gibi koşullar önem taşıyabilir. Önceden planlanmış, sistematik biçimde gerçekleştirilmiş kayıtlar ise farklı hukuki sonuçlar doğurabilir.

Kayıtların özel hayatın gizliliği ve haberleşmenin gizliliği bakımından ayrıca incelenmesi gerekir.

Dolayısıyla gizli ses kaydı bulunan her dosyada tek tip sonuca ulaşmak mümkün olmaz. Kaydın amacı, elde edilme koşulları ve diğer delillerle ilişkisi birlikte araştırılır.

Hukuka Aykırı Delillerin Hukuki Sonuçları ve Yargısal Denetimi

Bir delilin hukuka aykırı elde edildiğinin belirlenmesi ceza yargılamasında önemli sonuçlar doğurur. Mahkeme, böyle bir delilin kullanılabilirliğini ve diğer deliller üzerindeki olası etkilerini değerlendirmek zorundadır.

Delilin Reddedilmesi ve Hükme Esas Alınamaması

CMK 206/2-a uyarınca kanuna aykırı elde edilen delilin ortaya konulması talebi reddedilir. CMK 217/2 ise suçun hukuka uygun elde edilmiş delillerle ispatını öngörür.

Mahkemenin gerekçeli kararında hangi delilleri esas aldığı ve hukuka aykırı bulduğu delilleri nasıl değerlendirdiği açıkça gösterilmelidir.

Örneğin bir uyuşturucu soruşturmasında tek belirleyici bulgu hukuka aykırı arama sonucunda ele geçirilmişse, mahkûmiyet hükmünün hukuki dayanağı ciddi biçimde etkilenebilir.

Bununla birlikte hukuka aykırı bir delilin dosyadan çıkarılması, her durumda aynı yargısal sonucu doğurmaz. Bağımsız ve hukuka uygun diğer delillerin ispat gücü ayrıca incelenir.

Zehirli Ağacın Meyvesi İlkesi ve Türev Deliller

Ceza muhakemesinde sıklıkla tartışılan kavramlardan biri zehirli ağacın meyvesi ilkesidir.

Bu yaklaşım hukuka aykırı yöntemlerle ulaşılan bir delilden hareketle elde edilen sonraki bulguların hukuki durumuna odaklanır.

Örneğin usulsüz alınan bir ifade sonucunda yeni bir delile ulaşılmış olsun. İlk işlemin hukuka aykırılığı, sonraki delilin kullanılabilirliğini de tartışmaya açabilir.

Burada belirleyici mesele, sonraki delilin ilk hukuka aykırılıkla bağlantısı ve bağımsız hukuka uygun kaynaklardan elde edilip edilemeyeceğidir.

Türk hukukunda bu öğretinin kapsamı ve dolaylı etkileri tartışmalıdır. Bu nedenle her türev delilin aynı şekilde değerlendirilmesi yerine, somut olayın özellikleri ile ilgili yargı kararları dikkate alınmalıdır.

Hukuka Aykırı Delile İtiraz, İstinaf ve Temyiz Yolları

Hukuka aykırı delillerin yargılamada kullanılmasına karşı savunma makamı çeşitli hukuki başvurularda bulunabilir.

İlk aşamada delilin elde edilme yöntemine yönelik itirazlar ve dışlama talepleri mahkemeye sunulabilir. Bu taleplerin somut hukuki gerekçelerle desteklenmesi önemlidir.

Yargılama sonucunda verilen karar açısından ise kanuni şartlar çerçevesinde istinaf veya temyiz yolları gündeme gelebilir.

CMK 289/1-i, hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanmasını hukuka kesin aykırılık hâlleri arasında düzenler.

Kanun yolu değerlendirmesinde başvurunun süresi, kararın niteliği ve ilgili incelemenin kapsamı önem taşır. Her karar bakımından aynı başvuru yolu uygulanmaz.

Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi Kararlarıyla Uygulama

Delil yasaklarının uygulamadaki sınırlarını anlamak için yüksek mahkeme kararları önemli bir kaynaktır.

Anayasa Mahkemesi Genel Kurulunun Orhan Kılıç başvurusu hakkında verdiği 1 Şubat 2018 tarihli, 2014/4704 başvuru numaralı karar, bu alandaki dikkat çekici örneklerden biridir.

Kararda, hukuka aykırı arama sonucunda elde edilen delillerin mahkûmiyet üzerindeki belirleyici etkisi yargılamanın hakkaniyeti bakımından incelenmiş ve ihlal sonucuna ulaşılmıştır.

Kararın ayrıntıları Anayasa Mahkemesinin resmî açıklamasından incelenebilir.

Yargıtay kararlarında ise özellikle dijital verilerin incelenmesi, müdafi bulunmadan alınan ifadeler ve gizli ses kayıtlarının kullanılabilirliği üzerinde durulmaktadır.

Örneğin Yargıtayın dijital delillere ilişkin bir kararında, bilgisayarlarda arama ve elkoyma işlemlerinin kanuni usule uygun yürütülmesi, adli kopyalama ve veri güvenliği konuları ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir.

Bu kararlar delilin içeriği kadar elde edilme sürecinin de hukuki incelemeye tabi tutulduğunu ortaya koymaktadır.

Uygulamada Sık Karşılaşılan Delil Sorunları

Ceza davalarında delil tartışmaları çoğu zaman birkaç temel sorun etrafında yoğunlaşır.

WhatsApp mesajları delil olarak kullanılabilir mi? Mesajın kaynağı, gerçekliği, bütünlüğü ve hukuka uygun şekilde elde edilmesi değerlendirilir. Ekran görüntüsünün doğruluğu tartışmalıysa teknik inceleme gerekebilir.

Tanık beyanı tek başına mahkûmiyet için yeterli olabilir mi? Beyanın güvenilirliği ve olayın tüm koşulları incelenir. Mahkûmiyet için her türlü makul şüpheyi giderecek düzeyde ispat aranır.

Hukuka aykırı delil beraat sonucunu doğurur mu? Delilin hüküm üzerindeki etkisi ve dosyadaki diğer hukuka uygun deliller belirleyici olabilir.

Gizli ses kaydı mahkemeye sunulabilir mi? Kayıt koşulları, kişilik hakları ve ilgili içtihatlar birlikte değerlendirilmelidir.

Ceza yargılamasında küçük görünen bir usul ayrıntısı, kimi zaman davanın bütün yönünü değiştirebilir. Arama tutanağındaki eksiklik, dijital verinin korunmasındaki hata veya ifade alma sürecindeki hukuka aykırılık, delilin kullanılabilirliğini doğrudan etkileyebilir.

Sonuç olarak maddi gerçeğe ulaşma amacı, kanunun öngördüğü güvencelerle birlikte yürütülmelidir. Delillerin titizlikle incelenmesi hem suçun aydınlatılmasına hem de adil yargılanma hakkının korunmasına hizmet eder.

Ceza Yargılamasında Delillerin Önemi ve Hukuki Değerlendirme

Ceza yargılamasında adaletin sağlanması olayların doğru anlaşılması kadar delillerin hukuka uygun biçimde elde edilmesine ve değerlendirilmesine de bağlıdır. Bazen tek bir tanık ifadesi, bazen dijital bir kayıt, bazen de soruşturma sırasında yapılan usul hatası davanın seyrini değiştirebilir. Bu nedenle delil yasaklarının bilinmesi hem bireysel hakların korunması hem de adil yargılanma sürecinin anlaşılması açısından önem taşır.

Ceza hukukunun temel ilkelerini daha kapsamlı öğrenmek için Ceza Hukukunda Suçun Unsurları başlıklı yazımızı inceleyebilirsiniz. Ayrıca suçun niteliğine ve cezanın belirlenmesine etki eden koşulları öğrenmek için Ceza Hukukunda Hafifletici ve Ağırlaştırıcı Sebepler başlıklı makalemizi okuyabilirsiniz. Böylece suçun oluşumundan delillerin değerlendirilmesine ve cezanın belirlenmesine kadar uzanan hukuki süreci daha bütünlüklü biçimde ele alabilirsiniz.

En iyi ceza hukuku avukatı

İletişime Geçmek İçin Tıklayın!

Ceza hukuku avukatı iletişim

Ceza Avukatı Hizmeti Almak İçin Tıklayın

Sık Sorulan Sorular

  • Ceza davası başladıktan sonra yeni delil sunulabilir mi?

    Ceza davası devam ederken yeni delillerin mahkemeye sunulması mümkündür. Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 207. maddesi, bir delilin yalnızca geç bildirilmiş olması nedeniyle reddedilmesini engeller. Örneğin yargılama başladıktan sonra ortaya çıkan bir kamera kaydı, tanık bilgisi veya yazışma, olayın aydınlatılmasına katkı sağlayabilecek nitelikteyse mahkemeye sunulabilir. Ancak mahkeme, delilin uyuşmazlıkla ilgisini, hukuka uygunluğunu ve ispat bakımından önemini değerlendirir. Bu nedenle yeni delilin hangi olayı aydınlattığının ve dosya açısından taşıdığı önemin açıkça belirtilmesi yararlı olacaktır.

  • Savcılık, şüphelinin lehine olan delilleri de toplamak zorunda mı?

    Ceza soruşturmasında Cumhuriyet savcısının görevi, olayın bütün yönleriyle araştırılmasını sağlamaktır. CMK’nın 160. maddesi uyarınca savcı, şüphelinin hem lehine hem de aleyhine olan delilleri toplamak ve muhafaza altına almakla yükümlüdür. Örneğin şüphelinin olay tarihinde başka bir yerde bulunduğunu gösteren güvenlik kamerası görüntüleri, konum bilgileri veya tanık beyanları soruşturma açısından önem taşıyabilir. Şüpheli veya müdafii, bu tür delillerin araştırılmasını somut gerekçelerle talep edebilir. Özellikle kaybolma ihtimali bulunan kayıtların erken aşamada bildirilmesi, savunma hakkının etkili biçimde kullanılmasına katkı sağlar.

  • Silinme ihtimali bulunan güvenlik kamerası kayıtları nasıl korunabilir?

    Güvenlik kameralarının kayıt saklama süreleri, kullanılan sisteme ve işletmenin uygulamalarına göre değişebilir. Bazı sistemler, belirlenen saklama süresi dolduğunda eski görüntülerin üzerine otomatik olarak yeni kayıtlar yazar. Bir ceza soruşturması açısından önemli olabilecek görüntülerin kaybolma ihtimali varsa ilgili kolluk birimine veya Cumhuriyet Başsavcılığına başvurularak kayıtların muhafaza altına alınması talep edilebilir. Başvuruda olayın tarihi, yaklaşık saati, kamera konumu ve görüntünün hangi olayı aydınlatabileceği açıkça belirtilmelidir. Kayıtlara yetkisiz erişimden kaçınılması ve görüntülerin orijinal bütünlüğünün korunması, sonraki hukuki incelemeler bakımından büyük önem taşır.

  • Soruşturma dosyasındaki delillere erişim hangi durumlarda sınırlandırılabilir?

    Ceza soruşturmasında müdafiin dosyayı inceleme ve belgelerden örnek alma hakkı, CMK’nın 153. maddesi kapsamında düzenlenmiştir. Bununla birlikte kanunda belirtilen koşulların oluşması hâlinde, Cumhuriyet savcısının talebi üzerine hâkim kararıyla dosyanın belirli bölümlerine erişim sınırlandırılabilir. Bu kısıtlama, soruşturmanın amacının tehlikeye düşmesini önlemeye yönelik olup kanunun koruma altına aldığı bazı ifade tutanakları ve bilirkişi raporları bakımından uygulanamaz. İddianamenin mahkeme tarafından kabul edilmesinden itibaren müdafi, dosya içeriğini ve muhafaza altındaki delilleri inceleyebilir. Dosyaya erişim hakkının kapsamı, savunmanın hazırlanması ve delillerin etkili biçimde tartışılması açısından önemlidir.

  • Mahkemenin aldığı bilirkişi raporunda eksiklik veya teknik hata bulunursa ne yapılabilir?

    Bilirkişi raporları, özel veya teknik bilgi gerektiren konularda mahkemeye yardımcı olur. Ancak raporun kullandığı yöntem, ulaştığı sonuçlar veya dayandığı veriler konusunda eksiklikler bulunabilir. Böyle bir durumda taraflar, rapordaki çelişkilerin açıklanmasını, ek rapor alınmasını veya gerekli koşullarda yeni bir bilirkişi incelemesi yapılmasını talep edebilir. Ayrıca CMK’nın 67/6. maddesi kapsamında, ilgili kişiler kendi belirledikleri bir uzmandan bilimsel mütalaa alabilir. Örneğin dijital verilerin incelenmesinde kullanılan teknik yöntemin güvenilirliği hakkında hazırlanacak uzman görüşü, raporun değerlendirilmesine katkı sağlayabilir. Mahkeme, sunulan teknik görüşleri dosyanın diğer delilleriyle birlikte değerlendirerek sonuca ulaşır.

logo-footer